Üçüncü dalga feminizm, 1990’lı yıllardan itibaren Batı’da ortaya çıkan ve feminist düşüncede belirgin bir yön değişimini ifade eden bir aşamadır. Bu dönemde feminizm, ikinci dalgada merkezî hâle gelen “kadın kimliği” kavramını dahi sorgulamaya açmıştır. Kadınlık tecrübesinin tekil, sabit ve ortak bir özne üzerinden tanımlanamayacağı ileri sürülmüştür. Böylece feminizm, kadın hakları ve toplumsal roller tartışmasından uzaklaşmış; kimlik, söylem ve anlam üretimi eksenine yönelmiştir.

Üçüncü dalga feminizmi anlamak için önce beslendiği yere bakmak gerekir. Bu dalganın asıl kaynağı, postmodern düşüncedir. Postmodern feminizm, feminizmi klasik hak ve eşitlik mücadelesinden alıp kimlik ve tanım tartışmalarının içine taşır. Mesele artık “hangi haklar gasp ediliyor?” sorusu değildir. “Kadın dediğimiz şey nedir?” sorusu merkezdedir.

Postmodernizm, büyük anlatılara ve evrensel doğrulara mesafeli durur. Sabit kimlik fikrine güvenmez. Bu bakış açısı, üçüncü dalga feminizme de yön verir. “Kadın” kategorisi sorgulanır. Ortak bir kadınlık tecrübesi fikri dağıtılır. Yerine sınıf, ırk, kültür, cinsel yönelim ve kişisel deneyimler geçer. Kadın, artık ortak bir mağduriyetin öznesi değildir. Parçalıdır, çoğuldur, değişkendir.

Bu yaklaşım, 1990’lardan itibaren daha da belirginleşti. Cinsiyet, artık biyolojik bir gerçeklik olarak değil; tekrar edilen bir “performans” olarak ele alınmaya başlandı. Kadınlık ve erkeklik, doğuştan gelen haller olmaktan çıkarıldı. Öğrenilen, sergilenen, yeniden üretilen roller olarak okundu.

Üçüncü dalga feminizmde baskı, tek bir merkezden işleyen yapısal bir sistem olarak görülmez. Aksine, dil, söylem ve kültürel normlar aracılığıyla sürekli yeniden üretilen dağınık ilişkiler ağı olarak tanımlanır. Bu nedenle eleştiri, hukuki düzenlemelere ya da kurumsal yapılara değil; dilin, temsillerin ve söylemin çözümlemesine yönelmiştir. Gücün yeri değişmiştir. Merkezden çevreye, yapıdan dile kaymıştır.

Gücün dili merkezine alındığında, mücadelenin yönü de ister istemez değişti. Eğitim, hukuk ve ekonomik eşitlik gibi somut meseleler geri plana itildi. Çünkü sorun artık yasa metinlerinde değil, kelimelerin arasında aranıyordu. Değişmesi gereken kurumlar değil, anlamlardı. Hak ihlalleri değil, temsiller konuşuluyordu.

Böylece feminizm, sahadan yavaş yavaş çekildi. Yerini kimlik politikalarına bıraktı. Kim kime nasıl hitap ediyor, kim nasıl temsil ediliyor, hangi rol “normal” sayılıyor… Tartışma başlıkları bunlar oldu. Mücadele, hayatı dönüştürmekten çok, dili çözümlemeye yöneldi.

Somut sorunlar elbette ortadan kalkmadı. Ama öncelik olmaktan çıktı. Kadının gündelik hayatını zorlaştıran eşitsizlikler yerinde dururken, teorik tartışmalar büyüdü. Feminizm akademide güç kazandı; sokakta ise zayıfladı.

Üçüncü dalga feminizmin en belirgin teorik açılımlarından biri de cinsiyetin biyolojik bir veri olmaktan çıkarılmasıdır. Cinsiyet, bu yaklaşıma göre toplumsal ve söylemsel bir kurgudur. Kadın–erkek ayrımının doğal ve değişmez olduğu kabulü reddedilir. Cinsiyetin, toplumsal tekrarlar ve kültürel performanslar yoluyla üretildiği savunulur. Böylece feminizm, kadın sorununu çözmekten çok, cinsiyetin kendisini tartışma konusu hâline getirir. Artık tartışılan eşitsizlik değil, tanımın kendisidir.

Bu dönemde bireysel deneyim, feminist söylemin merkezî referans noktası hâline gelmiştir. Ortak bir kadınlık anlatısının yerini, kişisel yaşantılar ve öznel hikâyeler almıştır. Ancak bu durum, deneyimi eleştiriden muaf bir hakikat alanına dönüştürmüştür. Feminist söylemin normatif ve eleştirel sınırları belirsizleşmiştir. Hakikat, giderek ortak ölçütlerden değil, bireysel beyanlardan türetilir hâle gelmiştir. Bu da feminist söylemi, eleştiriden arındırılmış bir öznelcilik riskiyle karşı karşıya bırakmıştır.

• Bu dönüşümle birlikte feminizm, kadın hakları bağlamından büyük ölçüde uzaklaşmıştır. Daha soyut ve teorik bir zemine taşınmıştır. Eğitim, hukuk ve ekonomik eşitlik gibi somut meseleler geri plana itilmiş; yerlerini kimlik politikaları, temsil tartışmaları ve “normal” kabul edilen değerlerin sürekli sorgulanması almıştır.
• “Kadınlık” neden böyle tanımlanıyor?
• “Normal aile” fikri nasıl oluştu?
• Annelik neden yüceltiliyor?
• Hangi davranışlar neden ‘doğru’ sayılıyor?
Bu sorular, norm çözümlemesinin alanı haline gelmiştir.

Bu durum, feminizmin akademik alandaki etkisini artırmış; ancak geniş toplumsal kesimlerle kurduğu bağı zayıflatmıştır. Mücadele, hayatı dönüştürmekten çok, kavramları yeniden tanımlamaya yönelmiştir.
Üçüncü dalga ve postmodern feminizmin bir diğer sonucu da kadınlıkla birlikte aile, annelik ve fıtrat gibi kavramların tartışmalı hâle gelmesidir. Sabit kimlik fikrinin reddi, yalnızca toplumsal rolleri değil; biyolojik ve ontolojik kabulleri de sorgulamaya açmıştır. Bu aşamada feminizm, eşitlik talebinden çok, insanın kendisini nasıl tanımladığına ilişkin teorik bir mücadeleye dönüşmüştür. Bu süreç, feminizmi sabit cinsiyet fikrinden koparan ve kimliği sürekli değişken bir alana taşıyan daha radikal teorik yönelimlerin önünü açmıştır (queer teori).

Bu bağlamda üçüncü dalga feminizm, feminizmin tarihsel seyrinde önemli bir kırılma noktasıdır. Kadının yaşadığı somut sorunlardan hareketle doğan feminist söylem, bu aşamada kendi öznesini, kavramlarını ve hedeflerini sorgulayan ideolojik bir yapıya evrilmiştir. Bu evrilme, feminizmin İslam dünyasıyla neden giderek daha az örtüşür hâle geldiğini anlamak açısından da önemlidir.

Çünkü bu aşamada tartışılan meseleler, adalet ve hak ihlalinden ziyade ontoloji ve kimlik tanımı eksenine kaymıştır.

Bu nedenle mesele kadın meselesi olmaktan çıkmıştır. Mesele, insanın sabit bir ahlâk zeminine sahip olup olmadığı meselesidir. İslam bu zemini verir. Feminizm ise bu zemini sürekli tartışmaya açar.
Bu iki yaklaşımın yolları tam da burada ayrılır.

Sonuç olarak üçüncü dalga feminizmle birlikte mesele, kadının yaşadığı somut adaletsizliklerden giderek uzaklaşmış; insanın nasıl tanımlanacağına dair soyut ve bitmeyen bir tartışmaya dönüşmüştür. Hak talebi yerini kimlik arayışına, adalet vurgusu yerini ontolojik belirsizliğe bırakmıştır.

İslamî perspektifle asıl ayrım da tam burada ortaya çıkar. İslam, insanı tanımlamaya değil, korumaya yönelir; kimliği çoğaltmaya değil, hakkı sabitlemeye çalışır. Sorun “kadın nedir?” sorusu değil, “kadına ne yapılmaktadır?” sorusudur.

Bu nedenle İslam dünyasında karşılığı zayıflayan şey, kadınların hak talebi değil; feminizmin insanı sürekli yeniden tanımlayan bu teorik yönelimidir. Tanımlar arttıkça sorumluluk dağılmış, söylem çoğaldıkça adalet geri çekilmiştir. Gelinen noktada ayrım nettir: Feminizm, insanı belirsizlik üzerinden özgürleştirmeyi vaat eder; İslâm ise insanı hakikat zemininde koruma altına alır. Ve bu iki yol, aynı yere çıkmaz.

Devam edecek.

Rüştü KAM